Mapambano Dhidi ya Ukoma Tanzania: Mapendekezo ya Kimkakati

Changamoto zinazobaki katika mapambano dhidi ya ukoma si za kipekee kwa Tanzania. Nchi nyingi zilizokuwa na mzigo mkubwa wa ugonjwa huu zimewahi kukabiliana na changamoto kama za utambuzi wa mapema, contact tracing, unyanyapaa, na matumizi hafifu ya data katika kufanya maamuzi.

(Kabla ya kuendelea kusoma makala hii, tafadhali pitia kwanza makala yangu ya “Ugonjwa wa Ukoma Tanzania: Kutoka Kudhibiti Mpaka Kutokomeza“.)

Uzoefu kutoka Brazil, India, pamoja na programu mbalimbali za magonjwa yaliyokuwa hayapewi kipaumbele, Neglected Tropical Diseases (NTDs), katika Afrika Mashariki unaonesha kuwa kutokomeza ukoma ni lengo linaloweza kufikiwa. 

Kilicholeta mafanikio katika maeneo hayo si kuongeza huduma za tiba pekee, bali kujenga mifumo inayounganisha teknolojia, mawasiliano ya afya, usimamizi unaotegemea data, na ushirikiano mpana wa wadau.

Hili ndilo eneo ambalo Tanzania ina nafasi kubwa ya kuharakisha maendeleo yake na kugeuza mafanikio ya udhibiti kuwa mafanikio ya kutokomeza kabisa ugonjwa huu.

Mifumo ya Kidijitali ya Afya: Kutoka Mfumo Unaosubiri Kwenda Mfumo Unaotafuta

Katika miaka ya hivi karibuni, Tanzania imepiga hatua kubwa katika upatikanaji wa teknolojia za mawasiliano. Simu za mkononi zimefika karibu kila kona ya nchi, ikiwemo maeneo ambayo bado yana changamoto za miundombinu mingine ya msingi. 

Hali hii imefungua fursa mpya kwa programu za afya ya umma, ikiwemo mapambano dhidi ya ukoma. Swali si kama teknolojia ipo, bali ni jinsi gani inaweza kutumika kuongeza ufanisi wa mifumo iliyopo tayari. 

Majukwaa ya kidijitali kama Abite Afya yanaweza kusaidia kuimarisha kazi za watoa huduma kwa kuwezesha ukusanyaji wa taarifa, ufuatiliaji wa wagonjwa, na usimamizi wa shughuli za afya kwa njia rahisi, ya haraka, na inayopimika.

Moja ya maeneo yenye fursa kubwa ni ufuatiliaji wa mawasiliano ya wagonjwa. Kwa sasa, kazi hii mara nyingi hutegemea kumbukumbu za karatasi na ufuatiliaji wa mtu mmoja mmoja, jambo ambalo huwa gumu kadri idadi ya wagonjwa na mawasiliano yao inavyoongezeka. 

Mfumo wa kidijitali unaweza kuwezesha taarifa za mawasiliano kurekodiwa mara moja, kufuatiliwa kwa utaratibu, na kuonekana kwa wakati halisi na wasimamizi wa programu. Wahudumu wa afya ngazi ya jamii wanaweza kupata ukumbusho wa watu wanaohitaji kufuatiliwa, huku wasimamizi wakifuatilia maendeleo ya uchunguzi na hatua zilizochukuliwa katika kila eneo.

Hii huongeza uwezo wa programu kutambua mapema mawasiliano yaliyo katika hatari kubwa na kuchukua hatua kabla maambukizi hayajaendelea kusambaa.

Faida za mifumo ya kidijitali hazipo katika contact tracing pekee. Teknolojia inaweza kusaidia active case finding kwa kuonesha maeneo yenye viashiria vya hatari kubwa, kusaidia upangaji wa ziara za wahudumu wa afya katika jamii, na kuwezesha ukusanyaji wa taarifa za dalili kutoka ngazi ya jamii kabla wagonjwa hawajafika katika vituo vya huduma. 

Kwa maneno mengine, mfumo unaanza kuhama kutoka kusubiri wagonjwa wajitokeze kwenda kuwatafuta mapema katika maeneo wanakoishi.

Mabadiliko haya yanakuwa na nguvu zaidi yanapoambatana na matumizi ya data kwa ajili ya kufanya maamuzi. Taarifa za wakati halisi (real-time data) zinaweza kuwapa viongozi wa afya uwezo wa kuona mwenendo wa maambukizi, kutambua maeneo yanayohitaji msaada wa haraka, na kuelekeza rasilimali kwa usahihi zaidi. 

Msimamizi wa afya wa wilaya anaweza kuona mapema mabadiliko ya mwenendo wa ugonjwa katika eneo lake, wakati ngazi za mkoa na taifa zinaweza kutambua maeneo yanayohitaji hatua za ziada kabla changamoto haijawa kubwa zaidi. 

Katika hatua ya kuelekea kutokomeza ukoma, tofauti kati ya mafanikio na kuchelewa mara nyingi huamuliwa na uwezo wa kupata taarifa sahihi kwa wakati sahihi na kuzitumia kufanya maamuzi sahihi.

Digital Reach na Ushiriki wa Jamii: Kuwasiliana kwa Njia Ambayo Watu Husikiliza

Mafanikio ya hatua ya mwisho ya kutokomeza ukoma hayatategemea uwezo wa mfumo wa afya kufikisha taarifa pekee, bali uwezo wa kufikisha ujumbe unaoeleweka, unaokumbukwa, na unaochochea hatua. 

Uzoefu wa muda mrefu katika afya ya umma unaonesha kuwa watu hubadilisha mitazamo na tabia zao kupitia simulizi wanazoziamini, watu wanaowaheshimu, na ujumbe unaozungumza na hali halisi ya maisha yao. Ndiyo sababu mawasiliano yanapaswa kuonekana kama sehemu ya mkakati wa kutokomeza ugonjwa, si shughuli ya ziada ya programu. 

Katika mazingira ya Tanzania ya leo, ambapo mamilioni ya wananchi wanatumia mitandao ya kijamii kila siku, kuna fursa kubwa ya kufikisha ujumbe sahihi kwa watu wengi zaidi kwa muda mfupi na kwa gharama nafuu.

Nguvu ya digital reach ipo katika uwezo wake wa kuwafikia watu walipo tayari. Vikundi vya WhatsApp vya jamii, majukwaa ya Facebook, mitandao mingine ya kijamii, pamoja na ushawishi wa viongozi wa dini, walimu, viongozi wa kijamii, na wasanii vinaweza kusaidia kubadili mitazamo kuhusu ukoma kwa njia ambazo kampeni za kawaida mara nyingi hushindwa kufanya.

Maudhui yanayoandaliwa kwa lugha rahisi ya Kiswahili, yanayozingatia mazingira ya jamii husika, na yanayowasilishwa na watu wanaoaminika ndani ya jamii yana nafasi kubwa ya kupunguza unyanyapaa, kuongeza uelewa wa dalili za awali, na kuhamasisha watu kutafuta huduma mapema.

Wakati huo huo, teknolojia rahisi kama SMS na mifumo ya sauti ya simu bado ina nafasi muhimu sana, hasa katika maeneo yenye changamoto za intaneti. Ujumbe mfupi wa ukumbusho kwa wahudumu wa afya ngazi ya jamii kuhusu watu wanaohitaji kufuatiliwa, au taarifa kwa familia kuhusu huduma zinazopatikana katika kituo cha afya, unaweza kuongeza ufanisi wa programu kwa gharama ndogo. 

Vilevile, mifumo ya sauti inaweza kufikisha taarifa muhimu hata kwa wananchi wenye changamoto za kusoma na kuandika. Kwa mtazamo wa kimkakati, lengo si kutumia teknolojia kwa sababu ipo, bali kuitumia kufikisha ujumbe sahihi kwa watu sahihi, kwa wakati sahihi, na kupitia njia wanazoamini zaidi.

Mawasiliano ya Mabadiliko ya Tabia: Kubadili Mitazamo Ili Kuvunja Mzunguko wa Unyanyapaa

Mawasiliano ya mabadiliko ya tabia yanaenda mbali zaidi ya kutoa taarifa au kuhamasisha jamii. Lengo lake ni kusaidia watu kubadili namna wanavyofikiri, wanavyoamini, na hatimaye wanavyochukua hatua. Katika mapambano dhidi ya ukoma, changamoto kubwa si ukosefu wa taarifa pekee, bali uwepo wa mitazamo na imani ambazo zimejengeka kwa muda mrefu. 

Ndiyo maana kampeni zinazotoa ujumbe wa jumla mara nyingi huwa na matokeo madogo kuliko mawasiliano yanayogusa uzoefu halisi wa watu na mazingira wanayoishi. Ili kubadili tabia, ni muhimu kujenga mazingira ambayo yanafanya hatua sahihi kuwa rahisi, ya kawaida, na inayokubalika kijamii.

Katika muktadha wa ukoma, mkakati madhubuti wa BCC unapaswa kulenga kuvunja mizizi ya unyanyapaa kwa kutumia simulizi za kweli za watu waliopona na kurejea katika maisha yao ya kawaida. Ushuhuda wa mtu aliyewahi kuugua ukoma, akapata matibabu, na leo anaendelea na familia, kazi, na shughuli zake za kila siku una nguvu kubwa ya kubadili mitazamo kuliko ujumbe wa kawaida wa kampeni. 

Simulizi kama hizi husaidia kubadilisha dhana kwamba ukoma ni ugonjwa wa aibu au adhabu, na kuonesha ukweli kwamba ni ugonjwa unaotibika na ambao ukigunduliwa mapema unaweza kudhibitiwa kikamilifu.

Ushirikishwaji wa watu wanaoaminika ndani ya jamii ni sehemu muhimu ya mafanikio ya mkakati huu. Programu za peer support, ambapo waliopona ukoma wanashirikisha uzoefu wao hadharani, zimeonesha mafanikio katika maeneo mbalimbali duniani. 

Vivyo hivyo, viongozi wa dini, viongozi wa kijamii, na watu wenye ushawishi katika jamii wana nafasi ya kipekee ya kubadilisha mitazamo ambayo mara nyingi haiwezi kufikiwa na ujumbe wa kawaida wa serikali au taasisi za afya. 

Ujumbe unaotolewa katika misikiti, makanisa, na mikutano ya kijamii una uwezo mkubwa wa kujenga uelewa, kuondoa hofu, na kuhimiza watu kutafuta huduma mapema bila woga wa kunyanyapaliwa.

Ushirikiano wa Sekta Mbalimbali: Kutokomeza Ukoma Kunahitaji Zaidi ya Sekta ya Afya

Ukoma hauathiriwa na huduma za afya pekee. Mara nyingi huonekana zaidi katika mazingira yenye umaskini, msongamano wa makazi, upatikanaji mdogo wa elimu, na changamoto nyingine za kijamii. 

Hii ndiyo sababu hatua ya kutokomeza ugonjwa huu haiwezi kubebwa na Wizara ya Afya au NTLP peke yake. 

Mafanikio ya muda mrefu yanahitaji mchango wa sekta mbalimbali zinazoweza kushughulikia sababu pana zinazochangia kuendelea kwa maambukizi na kuchelewa kwa utambuzi wa wagonjwa. Kadri jamii zinavyopata elimu bora, mazingira salama ya kuishi, na ulinzi dhidi ya unyanyapaa, ndivyo mazingira yanayoruhusu ukoma kuendelea kusambaa yanavyopungua.

Mfano unaotoa picha ya namna ushirikiano huu unavyoweza kufanya kazi ni programu ya MoLEP inayotekelezwa Morogoro. Kupitia ushirikiano wa Wizara ya Afya, NTLP, Novartis, GLRA, Swiss TPH, watafiti wa NIMR, pamoja na wahudumu wa afya ngazi ya jamii, programu hii imeonyesha umuhimu wa kuunganisha utaalamu, rasilimali, na mifumo ya utekelezaji katika jukwaa moja. 

Kilichoifanya kuwa mfano mzuri si uwepo wa wadau wengi pekee, bali uwepo wa malengo ya pamoja, uwajibikaji wa pamoja, na utaratibu wa kufuatilia maendeleo na kuboresha mikakati kulingana na matokeo yanayopatikana. Huu ni mfano unaoweza kuigwa na kupanuliwa katika maeneo mengine ya nchi.

Vilevile, sekta binafsi ina nafasi kubwa ambayo bado haijatumika kikamilifu katika mapambano dhidi ya ukoma. Makampuni ya mawasiliano yana uwezo wa kufikisha ujumbe katika maeneo ya mbali kupitia mitandao yao. 

Taasisi za kifedha na mawakala wao wa vijijini zinafikia jamii ambazo mara nyingi ni vigumu kufikiwa na programu za kawaida za afya. 

Biashara za rejareja, makampuni ya teknolojia, na taasisi nyingine binafsi zinaweza kuwa washirika muhimu katika kusambaza taarifa, kuimarisha mifumo ya kidijitali, na kusaidia huduma kufika kwa wananchi kwa ufanisi zaidi. Kadri wadau wengi wanavyoshiriki katika lengo moja, ndivyo uwezekano wa kufikia kutokomezwa kwa ukoma unavyoongezeka.

“Hakuna sekta moja inayoweza kutokomeza ukoma peke yake. Lakini sekta zote zikiungana kwa lengo moja, na kwa mkakati wa pamoja, Tanzania inaweza kuwa mfano wa Afrika na duniani.”

Hitimisho

Tanzania ipo katika hatua muhimu ya kihistoria katika mapambano dhidi ya ukoma. Mafanikio yaliyopatikana kwa miongo kadhaa yamepunguza kwa kiasi kikubwa mzigo wa ugonjwa na kuweka msingi imara wa kuelekea kutokomeza maambukizi kabisa.

Hata hivyo, bado kuna watu wanaoishi na ukoma bila kutambuliwa, na bado kuna watoto na familia ambazo zinaweza kuendelea kuathirika ikiwa visa vipya havitagunduliwa mapema na hatua za kinga hazitachukuliwa kwa wakati. Hili si jambo la kukatisha tamaa, bali ni ukumbusho kwamba hatua ya mwisho ya safari mara nyingi ndiyo inayohitaji umakini na uwekezaji mkubwa zaidi.

Habari njema ni kwamba Tanzania haianzi kutoka sifuri. Mfumo wa afya umejengwa kwa miaka mingi, NTLP ina uzoefu mkubwa wa utekelezaji, sera na mikakati muhimu tayari zipo, na washirika wa maendeleo wanaendelea kuunga mkono juhudi za taifa. Kilichobaki sasa ni kuongeza kasi ya utekelezaji kwa kutumia mbinu zinazolingana na changamoto za hatua ya sasa.

Hii inamaanisha kuwekeza katika mifumo ya kidijitali inayowezesha taarifa za wakati halisi, kuimarisha contact tracing na active case finding, pamoja na kutumia mawasiliano ya kimkakati yanayoweza kupunguza unyanyapaa na kuongeza utayari wa wananchi kutafuta huduma mapema.

Kadri Tanzania inavyokaribia lengo la kutokomeza ukoma, ndivyo umuhimu wa kufanya maamuzi ya haraka na yanayotegemea ushahidi unavyoongezeka. Kila mgonjwa ambaye hajagunduliwa kwa wakati ni fursa iliyopotea ya kuzuia maambukizi mapya.

Kila familia inayozuiwa na hofu au unyanyapaa ni pengo linalohitaji kuzibwa. Na kila mfumo unaotegemea taarifa zilizochelewa ni hatari ya kuchelewesha hatua zinazoweza kuleta matokeo makubwa. Wakati wa kuweka msingi umepita. Wakati wa kuharakisha safari ya kuelekea kutokomeza ukoma kabisa ndiyo huu.

Neno kutoka Abite Afya:

Tuko tayari kushirikiana na NTLP, wadau wa maendeleo, NGOs, na sekta binafsi katika kuimarisha mifumo ya ufuatiliaji, kuongeza uwezo wa kufikia jamii kwa njia za kidijitali, na kusaidia Tanzania kufanya hatua ya mwisho na muhimu zaidi katika safari ndefu ya kutokomeza ukoma.

Si kwa ahadi za karatasi  bali kwa kazi ya pamoja, ya uwanjani, inayopima matokeo.